Af hverju eru unglingar viðkvæmir fyrir hópþrýstingi?
Unglingsárin eru tími mikilla breytinga þar sem bæði líkamlegur og andlegur þroski hefur áhrif á hegðun. Á þessum árum eykst hvatvísi og unglingar eru líklegri til að taka skyndiákvarðanir án þess að meta langtímaafleiðingar. Þetta tengist ófullþroskuðum framheila, sem stýrir dómgreind og sjálfstjórn, ásamt breyttu hormónajafnvægi.
Félagslegt samþykki getur vegið þyngra en eigin dómgreind.
Jafnframt verða vinir og jafningjar sífellt mikilvægari í lífi unglinga. Þeir gegna stóru hlutverki í mótun sjálfsmyndar og félagslegrar stöðu. Unglingar reyna að aðgreina sig frá foreldrum og leita sjálfstæðrar sjálfsmyndar, sem gerir þá sérstaklega næma fyrir félagslegu samþykki eða höfnun úr hópi jafnaldra. Því er mikilvægt að skoða hegðun þeirra í víðu samhengi þar sem bæði áhættu- og verndandi þættir spila saman.
Mikilvæg atriði um áhrif jafningja á áhættuhegðun unglinga:
Jafningjar hafa mikil áhrif á hegðun unglinga, sérstaklega á unglingsárum.
Félagslegt samþykki og viðurkenning virkja umbunarkerfi heilans og draga úr sjálfstjórn.Ákvarðanir teknar í hóp eru oft aðrar en þær sem unglingar myndu taka einir.
Félagslegt samhengi getur aukið líkur á áhættusamri hegðun.Áhrif jafningja birtast ekki alltaf sem beinn þrýstingur.
Oft er um að ræða óbeina aðlögun að hegðun og viðmiðum hópsins.Félagsleg umbun, tilfinningatengsl og þörf fyrir að tilheyra ráða miklu.
Unglingar tileinka sér hegðun sem er styrkt af hópnum, jafnvel án þess að gera sér grein fyrir því.Rafræn samskipti eru ekki síður áhrifarík en augliti til auglitis.
Vinir á netinu eða „sýndarvinir“ geta haft sömu áhrif og vinir í raunheimum.
Félagsnámskenning Bandura – Hvað er það?
Albert Bandura var kanadískur sálfræðingur sem setti fram félagsnámskenningu (e.social learning theory), þar sem hann lagði áherslu á að hegðun lærist að miklu leyti með því að horfa á aðra sem kallast áhorfsnám (e.observational learning).
Fólk lærir ekki bara af eigin reynslu, heldur einnig með því að fylgjast með öðrum, sérstaklega þeim sem það lítur upp til.
Tengingin við hópþrýsting og áhættuhegðun unglinga
Félagsnámskenningin hjálpar okkur að skilja hvernig unglingar læra hegðun frá jafningjum sínum. Ef vinahópur styrkir ákveðna hegðun – til dæmis að neyta vímuefna, brjóta reglur eða sýna af sér árásargirni – þá er líklegt að aðrir í hópnum taki upp svipaða hegðun, jafnvel þótt enginn segi þeim beint að gera það.
➡️ Jákvæð félagsleg umbun, eins og að fá hlátur, aðdáun eða samþykki frá hópnum, getur haft mikil áhrif á ákvarðanatöku unglinga og dregið úr gagnrýninni hugsun og sjálfstjórn.
➡️ Þetta á einnig við í samfélagsmiðlum, þar sem „lækin“ og athugasemdir virka eins og félagsleg umbun og ýta undir ákveðna hegðun.
Ráð fyrir foreldra: hvernig má styðja unglinga gegn hópþrýstingi
Sterk tengsl og hlý samskipti innan fjölskyldunnar geta haft verndandi áhrif á unglinga sem verða fyrir hópþrýstingi. Þegar foreldrar sýna virkan áhuga á lífi barna sinna, setja skýr en sanngjörn mörk og veita þeim rými til sjálfstæðis innan ábyrgra marka, aukast líkur á heilbrigðri og jákvæðri hegðun
Sýnið áhuga og hlustið: Regluleg og opinská samskipti um daglegt líf, vinatengsl og samfélagsmiðla styrkja tengslin og auka líkur á að unglingar leiti til ykkar.
Kennið gagnrýna hugsun: Hjálpið unglingum að átta sig á áhrifum hópsins og meta hvort þau passi við þeirra eigin gildi.
Setjið skýr og sanngjörn mörk: Unglingar þrífast best þegar reglur eru skýrar en sveigjanlegar, og þeim gefst færi á að taka ábyrgð innan öruggs ramma.
Vertu góð fyrirmynd: Unglingar læra af hegðun fullorðinna. Vertu sjálf(ur) meðvitaður um félagslegan þrýsting og hvernig þú tekst á við hann.
Styrkið sjálfsmynd þeirra: Hjálpið þeim að þekkja eigin styrkleika og standa með sjálfum sér, jafnvel þegar hópurinn þrýstir til annars.
Æfið að segja nei: Ræðið og æfið með unglingnum hvernig hægt er að hafna óæskilegum aðstæðum – stundum með valkostum, stundum með húmor, stundum með afsökunum.
Samstarf við skólann: Skólinn getur verið mikilvægur bandamaður í forvörnum og félagsfærniþjálfun, ekki síst í tengslum við notkun snjalltækja og félagsleg viðmið.
Búið til leyniorð eða „út-kóða“ með barninu ykkar
Unglingar geta stundum lent í aðstæðum þar sem þeim líður óþægilega eða eru undir hópþrýstingi – en finnst erfitt að biðja um hjálp án þess að vekja athygli. Ein einföld og áhrifarík leið til að styðja við barnið þitt er að búa til leynilegan kóða sem það getur notað til að láta þig vita að það vilji komast í burtu.
Kóðinn getur verið skilaboð eins og:
„Hvar settirðu aftur lyklana mína?“
,,Áttu ennþá gallajakkann minn?”
„Geturðu pantað mat handa mér?“
Slík skilaboð eru saklaus út á við en þið hafið sameiginlegan skilning um hvað þau þýða. Þá getur þú hringt, sótt barnið eða „kennt sjálfum þér um“ til að hjálpa því að komast frá án þess að það þurfi að útskýra neitt á staðnum.
Það er líka gott að láta barnið vita að það megi alltaf kenna foreldri um ef það þarf á því að halda – t.d. „Mamma mín leyfir þetta ekki“ eða „Pabbi er að sækja mig.“
➡️ Þetta er einföld en öflug leið til að efla öryggi, traust og tengsl – og hjálpa barninu að treysta eigin innsæi þegar eitthvað finnst því ekki rétt.